Fałszowanie żywności – na czym polega, przykłady i konsekwencje prawne
Fałszowanie żywności stanowi jedną z nieuczciwych praktyk rynkowych polegającą na zmianie jej składu lub właściwości oraz niepowiadomieniu o tej zmianie konsumenta w celu jej ukrycia. W Polsce najczęściej fałszowaną kategorią żywności są miody, soki owocowe i warzywne, oliwa, masło, wino i inne markowe alkohole, kawa, ocet winny oraz zioła i przyprawy. Za fałszowanie żywności grozi odpowiedzialność karna, administracyjna oraz cywilna obejmująca naprawienie szkody wyrządzonej konsumentowi.
Co oznacza fałszowanie żywności?
Zgodnie z ustawą o bezpieczeństwie żywności i żywienia środek spożywczy jest zafałszowany, jeżeli jego skład lub inne właściwości zostały zmienione, a konsument nie został o tym poinformowany w sposób określony w przepisach, albo jeżeli zostały wprowadzone zmiany mające na celu ukrycie jego rzeczywistego składu lub innych właściwości [1].
Definicja fałszowania żywności odnosi się zatem do intencjonalnego wprowadzenia przez przedsiębiorcę zmian odnośnie do składu lub innych właściwości danego produktu oraz niepoinformowania o tym nabywcy (konsumenta). Ponadto zafałszowaniem żywności będzie również dokonywanie zmian o charakterze wtórnym w środku spożywczym, których celem jest ukrycie jego rzeczywistych pierwotnych właściwości. W praktyce tego rodzaju zafałszowanie najczęściej polega na nieuprawnionym stosowaniu przez producentów żywności barwników [2].
Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia zawiera także przykładowy katalog praktyk zaliczanych do typowych sposobów fałszowania żywności. Według definicji fałszowanie żywności zachodzi, w szczególności, jeżeli:
- a) dodano do niego substancje zmieniające jego skład lub obniżające jego wartość odżywczą;
- b) odjęto składnik lub zmniejszono zawartość jednego lub kilku składników decydujących o wartości odżywczej lub innej właściwości środka spożywczego;
- c) dokonano zabiegów, które ukryły jego rzeczywisty skład lub nadały mu wygląd środka spożywczego o należytej jakości;
- d) niezgodnie z prawdą podano jego nazwę, skład, datę lub miejsce produkcji, termin przydatności do spożycia lub datę minimalnej trwałości albo w inny sposób nieprawidłowo go oznakowano;
- e) wpływając przez te działania na bezpieczeństwo środka spożywczego [3].
Wspomniane powyżej naruszenie bezpieczeństwa żywności jest zatem istotną przesłanką, która musi zostać spełniona, aby w myśl przepisów ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia można było dany środek spożywczy uznać za zafałszowany.
Warto odnotować, że niezależnie od tego, czy żywność zafałszowana wykazuje szkodliwość dla zdrowia, czy też nie, fałszowanie żywności stanowić będzie czyn nieuczciwej praktyki rynkowej ze względu na wprowadzanie konsumenta w błąd co do jakości nabywanego towaru, poprzez określone działania lub zaniechania przedsiębiorcy [4]. Ponadto w polskim porządku prawnym funkcjonuje także definicja zafałszowanego artykułu rolno-spożywczego, zgodnie z którą do zafałszowania żywności dochodzi nawet wówczas, jeżeli nie wpływa ono wprawdzie na bezpieczeństwo jej spożycia, ale istotnie narusza interesy konsumentów finalnych [5]. Wobec powyższego zafałszowanie żywności może, ale nie musi, stwarzać zagrożenie dla zdrowia lub życia konsumenta (przykładowo dodanie oleju roślinnego do masła nie jest szkodliwe dla zdrowia).
Jaka jest definicja zafałszowanego artykułu rolno-spożywczego?
Obok definicji środka spożywczego zafałszowanego funkcjonuje również definicja artykułu rolno-spożywczego zafałszowanego określona w przepisach ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych. Zgodnie z cytowaną powyżej ustawą artykuł rolno-spożywczy zafałszowany to ten produkt, którego skład jest niezgodny z przepisami dotyczącymi jakości handlowej poszczególnych artykułów rolno-spożywczych, albo produkt, w którym zostały wprowadzone zmiany, w tym zmiany dotyczące oznakowania, mające na celu ukrycie jego rzeczywistego składu lub innych właściwości, jeżeli niezgodności te lub zmiany w istotny sposób naruszają interesy konsumentów finalnych [6].
Ustawa o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych zawiera także przykładowy katalog praktyk zaliczanych do typowych sposobów fałszowania artykułów. Według definicji ustawowej artykuł rolno-spożywczy jest zafałszowany, w szczególności, jeżeli:
- a) dokonano zabiegów, które zmieniły lub ukryły jego rzeczywisty skład lub nadały mu wygląd produktu zgodnego z przepisami dotyczącymi jakości handlowej;
- b) w oznakowaniu podano nazwę niezgodną z przepisami dotyczącymi jakości handlowej poszczególnych artykułów rolno-spożywczych albo niezgodną z prawdą;
- c) w oznakowaniu podano niezgodne z prawdą dane w zakresie składu, pochodzenia, terminu przydatności do spożycia lub daty minimalnej trwałości, zawartości netto lub klasy jakości handlowej.
Jeżeli chodzi o istotę fałszerstwa, to – podobnie jak przy definicji środka spożywczego zafałszowanego – muszą zostać spełnione dwie przesłanki, tj. dokonywanie zmian składu lub innych właściwości produktu oraz niepowiadomienie o tych zmianach konsumenta w celu ich ukrycia. Podstawową różnicą jest natomiast chronione dobro konsumenta finalnego [7]. Podczas gdy przepisy ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia wymagają, aby zafałszowanie żywności stwarzało niebezpieczeństwo dla zdrowia lub życia człowieka, to przepisy ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych takiego wymogu nie ustanawiają. Istota fałszerstwa artykułów rolno-spożywczych sprowadza się natomiast do istotnego naruszenia interesów pozazdrowotnych (tzn. ekonomicznych) konsumentów finalnych [8]. Dodatkowo z zafałszowaniem artykułu rolno-spożywczego mamy do czynienia nawet wówczas, jeśli nie doszło do zmian jego składu czy właściwości, ale skład ten jest niezgodny z przepisami dotyczącymi jakości handlowej, o ile takie przepisy zostały ustanowione w odniesieniu do konkretnego produktu.
Produkt zafałszowany to ten, który wprowadza konsumenta w błąd poprzez ukrytą zamianę jakiegoś składnika wartościowego na mniej wartościowy lub całkowicie bezwartościowy. Fałszowanie produktów spożywczych polega zatem na zmianie ich składu lub właściwości oraz niepowiadomieniu o tych zmianach konsumenta w celu ich ukrycia.
Przykłady zafałszowania żywności w Polsce
W Polsce najczęściej fałszowaną kategorią żywności są miody, soki owocowe i warzywne, oliwa, masło, wina i inne markowe alkohole, kawa, ocet winny oraz zioła i przyprawy. Są to jednocześnie charakterystyczne przykłady zafałszowania żywności, które pokazują, że nieuczciwe praktyki mogą dotyczyć zarówno składu produktu, jak i jego pochodzenia czy oznakowania.
Zafałszowanie miodów najczęściej odbywa się poprzez dodatek cukru trzcinowego lub buraczanego, ich syropów lub hydrolizatów. Do fałszowania dochodzi już na etapie pozyskiwania miodu, gdy dokarmianie pszczół w ulu przebiega z nadmiernym dodatkiem sacharydów [9]. Wymagania jakościowe stawiane miodom naturalnym wyraźnie określają dopuszczalną zawartość sacharozy w miodzie, tj. nie więcej niż 5% w miodach nektarowych i nie więcej niż 10% w miodach spadziowych [10]. Nieuczciwi producenci stosują również praktykę mieszania różnych odmian miodów lub podawania nieprawdziwych danych o jego pochodzeniu (np. miód chiński, którego dodatek najczęściej zawiera antybiotyki i szkodliwe substancje).
Soki owocowe w Polsce powstają głównie z koncentratów owocowych rozcieńczanych do naturalnych stężeń. Przykłady zafałszowania żywności w przypadku soków owocowych obejmują zazwyczaj:
- dodatek kwasów organicznych,
- rozcieńczanie wodą,
- informacja, że sok powstał przez wyciśnięcie świeżych owoców, podczas gdy tak nie jest (np. powstał z mrożonych owoców, co jest trudne do zweryfikowania),
- informacja, że sok wyprodukowany jest z jednego rodzaju owoców, podczas kiedy w rzeczywistości stanowi mieszaninę odmian tego samego gatunku lub różnych gatunków owoców [11].
Warto wskazać, że zgodnie z obowiązującym prawem sok owocowy powinien zawierać minimum 85% owoców, może zawierać miazgę i komórki miąższu, które były uprzednio oddzielone, ale zabronione jest dodawanie cukru, barwników, konserwantów i aromatów [12].
Fałszowanie oliwy z oliwek odbywa się najczęściej przez zmieszanie z olejami gorszej jakości o różnych gatunkach (najczęściej z olejem słonecznikowym, sojowym lub używanie tłuszczów zwierzęcych wołowych lub kurzych) oraz przez podawanie nieprawdziwych danych o pochodzeniu [13].
W przypadku natomiast masła do zafałszowań dochodzi zwykle przez podawanie niepełnych bądź nieprawdziwych informacji na opakowaniu (np. zawartość tłuszczu poniżej 82%). Zdarza się, że producenci określają swój produkt mianem masła, podczas gdy w rzeczywistości jest to miks tłuszczowy (tj. łączy w sobie składniki masła i tłuszczów roślinnych).
Zafałszowania wina i innych napojów alkoholowych mogą polegać w szczególności na:
- dodatku cukru trzcinowego i buraczanego do win,
- dodatku ekstraktów owoców bogatych w antocyjany w celu barwienia win,
- nieprawdziwej deklaracji odmiany winogron,
- nieprawdziwej deklaracji regionu pochodzenia,
- dodatku bakterii Lactobacillus w celu przyspieszenia dojrzewania win,
- nieprawdziwej deklaracji gatunku wyrobów spirytusowych (najczęściej w odniesieniu do wódek wysokogatunkowych, koniaków, brandy czy whisky),
- maskowaniu braku leżakowania napojów alkoholowych [14].
Za oszustwo żywnościowe uznawane jest mieszanie różnych odmian win, np. wina gronowego z winem owocowym, przy jednoczesnym braku informacji o tym na etykiecie.
Manipulacji często podlega również kawa. W przypadku kawy mielonej dodawane są wypełniacze (m.in. kukurydza, soja, cukier, nasiona acai), a ponadto produkty zbożowe (najczęściej surogaty z jęczmienia, owsa, żyta, pszenicy, buraka czerwonego, buraka cukrowego czy cykorii) [15]. Najpopularniejszą metodą fałszowania kawy jest zamiana częściowa lub całkowita Coffea arabica L. (najbardziej szlachetny gatunek kawy) na Coffea canephora varietas robusta Pierre ex Froehner. W takim przypadku producent najczęściej informuje na etykiecie, że w opakowaniu zawarte są ziarna kawy arabica, podczas gdy w rzeczywistości produkt jest kawą typu robusta lub też mieszaniną obu gatunków tych kaw.
Ocet winny, a szczególnie Aceto Balsamico Tradizionale di Modena, również należy do często fałszowanych produktów. Tradycyjny i oryginalny ocet balsamiczny produkowany jest według strzeżonych receptur z wykorzystaniem lokalnych, włoskich składników. Produkują go tylko dwa regiony we Włoszech (Emilia Romania i Modena) z winogron o nazwie Trebbiano, z wyselekcjonowanych i odpowiednio nasłonecznionych stoków Modeny i Lambrusco [16]. Na rynku pod marką Aceto Balsamico pojawiają się natomiast produkty otrzymywane w różnych krajach, najczęściej w Hiszpanii i Luksemburgu, z innych składników i przy użyciu innych szczepów winogron [17].
Zioła i przyprawy ulegają podrabianiu przede wszystkim na etapie sporządzania mieszanek. Mieszanki ziół i przypraw powinny być produkowane z odpowiedniego rodzaju surowca i z zachowaniem odpowiednich proporcji składników wpływających na walory zdrowotne i kształtowanie właściwych cech sensorycznych. Nieuczciwe praktyki polegają na zastąpieniu właściwego surowca inną, gorszą pod względem zawartości bioaktywnych składników, jego botaniczną odmianą lub też tworzenie mieszanek zawierających mniejsze ilości szczególnie cennych pod względem jakościowym składników [18]. Zdarza się, że do przypraw dodaje się nadmierną ilość soli, by wzmocnić ich walory sensoryczne. Bardzo groźną praktyką jest dodatek niedozwolonych substancji barwiących. Przykładowo należą tu substancje z grupy Sudan (zwłaszcza Sudan I i Sudan II), Czerwień Para, Rodamina B, Orange Gardenia Yellow, żółcień metylowa czy masłowa. Wszystkie wymienione powyżej składniki wykazują właściwości genotoksyczne i rakotwórcze.
Fałszowanie żywności – odpowiedzialność finansowa i karna
Odpowiedzialność za fałszowanie żywności może mieć charakter karny, administracyjny lub cywilny, w zależności od rodzaju naruszenia i jego skutków. Za produkcję lub wprowadzenie do obrotu zafałszowanego środka spożywczego ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia przewiduje sankcję karną w postaci grzywny, kary ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Przy znacznej wartości środka spożywczego jego sfałszowanie zagrożone jest natomiast karą pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do lat trzech [19].
Z kolei za zafałszowanie artykułu rolno-spożywczego ustawa o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych przewiduje sankcję administracyjną w postaci kary pieniężnej w wysokości do 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, nie niższej jednak niż 1000 zł [20]. Zafałszowanie artykułu rolno-spożywczego – w przeciwieństwie do zafałszowania środka spożywczego – nie stanowi zatem przestępstwa, a delikt administracyjny [21]. W przeciwieństwie bowiem do przestępstwa, delikt administracyjny to naruszenie prawa polegające na niedopełnieniu obowiązku albo naruszeniu zakazu ciążącego na osobie fizycznej, osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, które zagrożone jest karą pieniężną nakładaną przez organ administracji publicznej w drodze decyzji administracyjnej.
Informacje zawarte w decyzjach administracyjnych stwierdzających zafałszowanie konkretnego artykułu rolno-spożywczego podaje się także do publicznej wiadomości, co stanowi dotkliwą sankcję wizerunkową dla danego producenta żywności [22]. Przepisy dotyczące fałszowania żywności przewidują więc nie tylko sankcje finansowe, lecz także mechanizmy służące informowaniu konsumentów o stwierdzonych nieprawidłowościach.
Co więcej, wszelkie praktyki zafałszowania żywności naruszające zbiorowe interesy konsumentów, rozumiane w szczególności jako naruszenie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji oraz nieuczciwe praktyki rynkowe, niosą ze sobą zagrożenie nałożenia kar pieniężnych przez Prezesa UOKiK (Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumenta). Kara pieniężna ma charakter fakultatywny, a przepisy dosyć ogólnie określają przesłanki jej stosowania, pozostawiając Prezesowi UOKiK dużą swobodę w tym zakresie. Ustawodawca określa maksymalny wymiar kary za naruszenie przez przedsiębiorcę – choćby nieumyślnie – zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w wysokości do 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok jej nałożenia. Przy ustalaniu tej kary uwzględnia się w szczególności okres, stopień oraz okoliczności sprawy, a także ewentualne uprzednie naruszenia [24].
Fałszerstwo żywności określone zostało również jako przestępstwo w Kodeksie karnym, polegające na usunięciu, podrobieniu lub przerobieniu daty przydatności towaru, w tym środka spożywczego (art. 306 k.k.). Do jego popełnienia wymagane jest, aby data przydatności środka spożywczego była uprzednio prawidłowo określona przez przedsiębiorcę. Przestępstwo to może być popełnione zarówno przez producenta, jak i przez podmiot prowadzący sprzedaż hurtową lub detaliczną żywności. Kodeks karny przewiduje za popełnienie tego przestępstwa karę pozbawienia wolności do lat trzech [25].
Dość wskazać, że obok odpowiedzialności karnej i administracyjnej (opartej na sankcjach w postaci kar pieniężnych) istnieje także możliwość pociągnięcia nieuczciwego producenta do odpowiedzialności cywilnej za szkodę spowodowaną przez żywność zagrażającą zdrowiu lub życiu ludzkiemu. Odpowiedzialność ta opiera się na zasadach określonych w przepisach Kodeksu cywilnego dotyczących odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny [26]. W ramach tej odpowiedzialności producent żywności może zostać zobowiązany do zapłaty odszkodowania. Konsument może dochodzić wskazanych powyżej roszczeń odszkodowawczych na drodze sądowej poprzez wytoczenie przeciwko producentowi żywności powództwa o zapłatę odszkodowania.
Kary za fałszowanie żywności nie ograniczają się zatem do jednego rodzaju sankcji. W zależności od charakteru naruszenia przedsiębiorca może ponosić odpowiedzialność administracyjną, karną lub cywilną, a określone praktyki mogą również skutkować sankcjami nakładanymi w związku z naruszeniem zbiorowych interesów konsumentów.
Czym jest fałszowanie żywności? Podsumowanie
Fałszowanie żywności jest powszechnym zjawiskiem dotyczącym większości produktów żywnościowych. Stosowanie tego rodzaju nieuczciwych praktyk rynkowych wynika przede wszystkim ze względów ekonomicznych w postaci chęci zwiększenia zysku poprzez obniżenie kosztów produkcji żywności czy zwiększenia konkurencyjności cenowej produktu. Ponadto fałszowanie żywności często dokonywane jest również w celu ukrycia faktycznego pochodzenia środka spożywczego czy ukrycia jego niewłaściwej jakości, a rzadziej w celu ukrycia błędów w procesie technologicznym.
Skutki fałszowania żywności odczuwają zarówno konsumenci otrzymujący produkty niepełnowartościowe o gorszej jakości, jak i uczciwi producenci przegrywający w nieuczciwej konkurencji z fałszerzami żywności. W skrajnych przypadkach zafałszowane środki spożywcze mogą być szkodliwe dla zdrowia konsumentów, a nawet zagrażać ich życiu. Tego rodzaju oszustwo żywnościowe może więc naruszać zarówno ekonomiczne interesy konsumenta, jak i – w określonych przypadkach – bezpieczeństwo produktu. Dlatego przypadki zafałszowania żywności należy ujawniać i podawać do publicznej wiadomości, a wobec nieuczciwych producentów i sprzedawców stosować przewidziane prawem sankcje.
Zagadnienia dotyczące składu, jakości, znakowania, produkcji i wprowadzania produktów spożywczych do obrotu wymagają uwzględnienia szeregu regulacji krajowych i unijnych. GFP Legal zapewnia przedsiębiorcom wsparcie w obszarze prawa żywnościowego, obejmujące m.in. ocenę zgodności produktów i etykiet z przepisami, doradztwo dotyczące produkcji i dystrybucji żywności oraz reprezentację przed właściwymi organami. W kontekście obowiązków przedsiębiorców warto zapoznać się również z materiałami kancelarii dotyczącymi reklamy suplementów diety – nowych zasad, zakazów, ograniczeń i kar oraz podwójnych standardów jakości żywności.
Fałszowanie żywności – najważniejsze informacje w jednym miejscu
Jaka jest definicja zafałszowania żywności?
Zafałszowanie żywności polega przede wszystkim na celowym dokonywaniu zmian w składzie lub innych właściwościach produktu oraz niepoinformowaniu o nich konsumenta w celu ich ukrycia. Może obejmować m.in. zastępowanie wartościowego składnika tańszym odpowiednikiem, dodawanie niedozwolonych substancji czy przekazywanie nieprawdziwych informacji dotyczących składu lub pochodzenia produktu.
Jakie są konsekwencje fałszowania żywności?
Konsekwencje mogą dotyczyć zarówno przedsiębiorcy, jak i konsumenta. Producent lub sprzedawca może w określonych przypadkach ponosić odpowiedzialność administracyjną, karną lub cywilną. Konsument może natomiast otrzymać produkt o gorszej jakości lub wartości niż deklarowana, a w niektórych przypadkach zafałszowany produkt może również stanowić zagrożenie dla jego zdrowia.
Jakie są przykłady zafałszowania żywności?
Przykładem może być dodanie do miodu syropu cukrowego, rozcieńczanie soków wodą, mieszanie oliwy z oliwek z tańszymi olejami, zastępowanie części tłuszczu mlecznego w maśle tłuszczem roślinnym czy podawanie nieprawdziwych informacji dotyczących gatunku lub pochodzenia produktu. Zafałszowanie może więc dotyczyć zarówno samego składu, jak i oznakowania żywności.
Jaka jest różnica między fałszowaniem żywności a zanieczyszczeniem żywności?
Podstawową różnicą jest intencjonalny charakter fałszowania. Fałszowanie polega na świadomym działaniu zmierzającym m.in. do zmiany lub ukrycia rzeczywistego składu albo właściwości produktu i wprowadzenia konsumenta w błąd. Zanieczyszczenie żywności oznacza natomiast obecność w niej substancji lub innych czynników, które nie zostały celowo dodane do żywności w celu jej zafałszowania, lecz mogą pojawić się np. w wyniku procesu produkcji, przetwarzania, transportu lub warunków środowiskowych.
Czy sfałszowana żywność jest szkodliwa?
Nie każde zafałszowanie produktu oznacza automatycznie zagrożenie dla zdrowia. Przykładowo zastąpienie części tłuszczu mlecznego w maśle olejem roślinnym może naruszać interes ekonomiczny konsumenta, mimo że produkt nie musi być przez to niebezpieczny. Niektóre sposoby fałszowania mogą jednak wpływać na bezpieczeństwo żywności i prowadzić do zagrożenia zdrowia konsumentów.
Bibliografia
- 3 ust. 3 pkt 45 ustawy z dnia z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 2021), dalej jako „u.b.ż.ż.”.
- Taczanowski M., Prawo żywnościowe, Warszawa 2017, s. 83.
- 3 ust. 3 pkt 45 u.b.ż.ż.
- 5 ust. 3 pkt 2 oraz art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2070).
- 3 pkt 10 ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2178), dalej jako „u.j.h.”.
- 3 pkt 10 u.j.h.
- Taczanowski M., Prawo żywnościowe, Warszawa 2017, s. 84.
- Szymecka-Wesołowska A. (w:) Bezpieczeństwo żywności i żywienia. Komentarz, red. Szymecka-Wesołowska A., Warszawa 2013, s. 286. Taczanowski M., Prawo żywnościowe, Warszawa 2017, s. 84.
- Śmiechowska M., Wybrane problemy autentyczności i identyfikowalności żywności ekologicznej (w:) Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering, Poznań 2007, wyd. 52(4), s. 82.
- Dyrektywa Rady 2001/110/WE z dnia 20 grudnia 2001 r. odnosząca się do miodu (Dz.U. L 10 z dnia 12 stycznia 2002 r., str. 47.).
- Targoński Z., Stój A., Zafałszowania żywności i metody ich wykrywania, (w:) Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2005, 4 (45) Supl., 30–40, s. 31. Fałszowanie żywności – jakie produkty są fałszowane? (faktyozywnosci.pl/falszowanie-zywnosci/).
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego 2012/12/UE z dnia 19 kwietnia 2012 r. zmieniająca dyrektywę Rady 2001/112/WE odnoszącą się do soków owocowych i niektórych podobnych produktów przeznaczonych do spożycia przez ludzi (Dz.U. L 115 z dnia 19 kwietnia 2012).
- Targoński Z., Stój A., Zafałszowania żywności i metody ich wykrywania, (w:) Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2005, 4 (45) Supl., 30–40, s. 36. Fałszowanie żywności – jaki produkt są fałszowane? (faktyozywnosci.pl/falszowanie-zywnosci/).
- Targoński Z., Stój A., Zafałszowania żywności i metody ich wykrywania, (w:) Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2005, 4 (45) Supl., 30–40, s. 34.
- 7 najczęściej fałszowanych produktów spożywczych (bonavita.pl/7-najczesciej-falszowanych-produktow-spozywczych).
- 7 najczęściej fałszowanych produktów spożywczych (bonavita.pl/7-najczesciej-falszowanych-produktow-spozywczych).
- Śmiechowska M., Wybrane problemy autentyczności i identyfikowalności żywności ekologicznej (w:) Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering, Poznań 2007, wyd. 52(4), s. 83.
- Śmiechowska M., Wybrane problemy autentyczności i identyfikowalności żywności ekologicznej (w:) Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering, Poznań 2007, wyd. 52(4), s. 83.
- 97 ust. 1 i 2 u.b.ż.ż.
- 40a ust. 1 pkt 4 u.j.h.
- Korzycka M., Wojciechowski P., System prawa żywnościowego, Warszawa 2017, s. 294–300. Tak również: Taczanowski M., Prawo żywnościowe, Warszawa 2017, s. 85.
- 29 ust. 5 u.j.h.
- Projekt ustawy z dnia 22 września 2020 r. o zmianie ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych oraz niektórych innych ustaw, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, nr w wykazie prac: UD 142.
- 106 ust. 1 w zw. z art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1076).
- 306 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1444).
- 449¹–449¹⁰ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1740).
Materiał prasowy: radca prawny Bartosz Fogel.
